Exploiteren kun je leren, met Joseph Beuys, Marina Abramović en… Nic Askew

[Lees je liever mee in het Google Doc, zodat je ook meteen daar kunt reageren? Voel je welkom.]

[Lees en volg je liever niet op Substack maar op mijn in Nederland gehost blog? Dit is het directe linkje.]

Als je bedrijven, ondernemingen, mensen zou classificeren tussen creativiteit- en geldgedreven dan kom ik tot een dergelijk straatje:Links pure kunst, rechts pure armoede, ondanks al het geld.

Links pure kunst, rechts pure armoede, ondanks al het geld.

Ook mijn kunstenaarspraktijk bevindt zich aan het uiterst linker eind van het spectrum. Soms, steeds minder vaak, maak ik werk in opdracht. Dan zet ik wat ik leerde in voor een klant, met een wens of probleem, bijvoorbeeld in de vorm van het ontwerpen en begeleiden van groepswerk / een bijeenkomst. Nog altijd radicaal innovatief maar wel ‘in service’, commissioned work noemen veel kunstenaars het.. Ik wroet – net als alle kunstenaars – en ben to-taal niet bezig met uitmelken.

In deze post duik ik – in eerste instantie weer als denkoefening voor mezelf, lekker navelstaarderig, maar misschien ook inspirerend voor soortgenoten en ZZP-ers in het algemeen – in de brug tussen autonoom kunstenaarschap en werk waar de gecreëerde waarde aanwijsbaarder is en dus eenvoudiger geld voor te vragen is. Verderop in deze bijdrage ga ik ook ‘gluren bij de buren’, doe ik een benchmark bij voorbeelden / iconen / enigszins soortgenoten zoals Joseph Beuys en Marina Abramović.

Ik nodig je ook uit te reageren. Ik geloof in samen, samen leren. Reacties in de comments of uiteraard via mail (ritzotencate@gmail.com) of bij een kop koffie.

Met welke lessen kan ik (eenvoudiger) geld verdienen, zonder dat het me afleidt van mijn kernwerk of – liever nog – het mijn autonome werk inhoudelijk ook ‘informeert’, of zelfs voedt? Of met een bedrijfskundige geformuleerd: welke assets uit mijn autonome werk kan ik tot exploitatie brengen? 😉

En… zou ik dat zelf willen en kunnen doen of zou ik daar een business, impact partner of agent / booker / manager voor in de arm moeten nemen? En hoe dan? 

Want… de hoofdvraag bij de blog-serie ‘waardering xxx kunst’ is: hoe genereer ik, als autonoom social practice kunstenaar, anno 2026 een basisinkomen (of liever nog net iets meer)?

Naar de kern van mijn werk

Welk van mijn onderzoeken van de afgelopen jaren je ook onder de loep neemt, er komen altijd een aantal elementen terug:

1. Ongemak adresseren, aangaan.
2. Veiligheid laten ervaren, zodat dat ongemak enigszins comfortabel wordt.
3. Verbinding laten ontstaan, door dat ongemak dragelijker te laten worden.

Bij Gewoon een Kop Koffie (AKA de daklozenwandelingen) was de vraag: hoe ga ik / je om met iemand van de straat? (Of eigenlijk: hoe ga je met elkaar om?) Hoe ga je van wegkijken naar drie, vier, vijf uur met iemand doorbrengen? Welke voorwaarden moet je creëren om zulk intensief contact voor alle deelnemers (gids en meewandelaars) veilig te laten ervaren? Duizenden mensen wandelden mee met veertien gidsen. Er ontstond verbinding tussen dakloos en niet-dakloos Groningen en bovenal tussen mensen.

Bij de Stilte Samen Zwerving is de vraag: hoe ga je met het ongemak om als alle mogelijke afleiding wegvalt en je drie uur lang (of nog langer) met je ongemak bent? Geen telefoon, geen horloge, geen doel, geen route, geen gids, geen sigaret, eten, activiteit, maar veel te traag – onder het toeziend oog – van anderen door de natuur zwerven, hangen tegen een boom, koud worden in de wind, aan een tak hangen, omdat je toch iets moet, afleiding zoeken bij een mierenhoop. Je voelt je gedragen door de natuur en toch ook de anderen, waardoor je comfortabel wordt met wat zich uit aandient en de meeste mensen, na een paar uur worstelen, rust en sereniteit ervaren.

Bij Holding Pain nodig ik mannen uit om naar hun verdriet, pijn, angsten, trauma’s, monsters te gaan en ze – eerst – 18 minuten lang – in stilte – ‘in de bek te kijken’ om vervolgens vijf tot tien (mega) foto’s te krijgen, waarmee je jezelf kunt aankijken, zo vaak als je wilt, het kunt delen met anderen om er langzaam aan te wennen en er OK mee te worden.

Ongemak, veiligheid, verbinding. Het zit in al mijn werk van de afgelopen jaren. In mijn autonome werk én in mijn werk in opdracht. Ik heb een flinke multi– intra– en extra-curriculaire gereedschapskist opgebouwd om hiermee te werken, die ik graag deel.

Waardevolle elementen uitgelicht, assets in mijn praktijk

Concrete elementen die daarbij terugkomen (en zichzelf hebben doorontwikkeld):

• Buiten de geldende paradigma’s stappen (van therapie, kunst, onderwijs, zorg, het industriële tijdperk zelfs).
• Werken met mensen die zelf willen en kunnen kiezen om mee te doen. En geen verplichting door baas, collega, ouders, partner of docent, bijvoorbeeld. Zelfbeschikking. En… de mens, het individu centraal én decentraal.
• Radicale zorgvuldigheid, oog voor detail, granularity, zorg, aandacht, liefde. De waarde van een opgeruimde, schone ruimte, lekkere nootjes, goede thee, een kussentje extra.
• Werken in functionele vrijheid, zonder onnodig moeten, geen druk, geen haast. ‘Je kunt er op elk moment uit stappen, je doet het voor jezelf.’ 
• Jezelf en elkaar aankijken. Letterlijk. Eye gazing.
• Vangen van het ongemak soms in woord, vaak in beeld. Daarbij heb ik veel geleerd over beelden die werken (compositie, contrast, perspectief, inhoud).
• Langdurige en herhaaldelijke blootstelling aan het ongemak en/of het beeld.
• Stilte.
• Vertraging.
• Geleide meditatie en verbeelding en wat je (Jungiaans) actieve verbeelding (active imagination) zou kunnen noemen.
• (Vaak en graag ook) Natuur.
• Minimale regie / inzet van dramaturgische technieken, zoals (spelen met) plaats, tijd, actie, licht, geluid, actanten, middelen.
• Rituelen, ceremonies. En werken met het ritme van de seizoenen.
• Het met aandacht samenbrengen van mensen wat ik de ‘kunst van het samenbrengen’ ben gaan noemen.
• Biohacking, ademhaling, manipulatie daarmee van lichaam, hormonen, hartslag, geest, aandacht, gedachten, emoties, je autonoom zenuwstelsel.
• Dienstbare technologie, zoals het internet, camera’s, Lightroom, schermen, muziekinstrumenten, drums.
• Prototyping, bootstrapping, building airplanes while flying, roeien met de riemen die er zijn. Als luxe, en bron van flexibiltieit, want: ‘alles wat je vasthoudt, houdt jou ook vast.’ Projectplannen, begrotingen en dekkingsplannen zijn een erfenis van het industriële tijdperk.

In het algemeen zijn dat, denk ik, waardevolle principes en elementen voor werk en leven, voor thuis en op kantoor, die ik zou kunnen exploiteren, bijvoorbeeld in de vorm van transformatief groepswerk met teams, bedrijven, families, straten, wijken of trainingen om mijn geleerde lessen over te dragen op andere makers, trainers, facilitators, docenten, therapeuten, ritueel werkers.

In het algemeen doe ik dat bijvoorbeeld al (netjes betaald) met enige regelmaat met mijn training / seminar over de kunst van het samenbrengen. Of (gratis) door mijn kennis te delen in open source handleidingen of bijvoorbeeld een (enorm) white paper over de kunst van het samenbrengen. Of natuurlijk met Breathwork Buddies, waarin ik groepen mannen mee de diepte van het adem– en lichaamswerk mee in neem.

Wat zou ik uit Holding Pain kunnen halen? 

Of wat voor ‘toegepast product’ zou ik van bijvoorbeeld Holding Pain kunnen maken?

• Holding Pain in opdracht van individuen, volledig gericht op het proces van de deelnemer. Waar ik me op dit moment richt op ‘gewone Groninger mannen’ kan ik het hiermee ook openstellen voor mannen elders of – in overleg – denk ik dat ik het inmiddels ook wel aandurf van vrouwen en mensen in het algemeen, ongeacht afkomst, leeftijd, gender, etc. Tegen betaling. Maar hoeveel dan, hè? Ik schreef mijn gedachten al uit over ‘bewuste waardering’. Het zou – als ik de uren reken – zo maar tussen de € 3.000,- en € 5.000,- (ex BTW) moeten kosten, denk ik en dan kunnen we minimaal uitpakken, of all the way gaan, inclusief luxe museum-print en presentatie. Of zou het wellicht kunnen aanbieden als retraite, op een prachtig eiland, zoals Schiermonnikoog. 😉
• ‘Holding Tension’ in company. Elk mens houdt spanning vast. ‘The body keeps the score,’ zegt Bessel van der Kolk in zijn gelijknamige boek. In bedrijven en teams komt dat bij elkaar en komt het soms zomaar ineens op tafel, tussen collega’s in te staan. Met Holding Tension zouden we de individuele en collectieve spanning van het bedrijf kunnen aangaan, om het samen los te laten. Samen letterlijk de hei op en dan transformatief terugkomen. Een lang weekend? Een hele week? Gedrapeerd over een heel jaar heen? Pieter Spinder wees me al eens op het prachtige werk ‘Inner Path’ van Nic Askew wat hij aanbiedt aan individuen en aan teams, complete bedrijven. Zoiets zou ik ook kunnen doen. Prijs op aanvraag, of liever:in samenspraak, zou ik willen zeggen. Fantastisch om te doen, lijkt me dit. we kunnen helemaal uitpakken, inclusief ademwerk met je collega’s. Zoiets zou prachtig kunnen op een Waddeneiland als Schiermonnikoog, Terschelling of Vlieland. 💚
• Als professionele training voor ‘beeldend vak-therapeuten’ en sociaal werkers en jongerenwerkers. Mijn aanpak deel ik al open source met wie maar wil, maar is dat voldoende om er echt mee aan de slag te gaan? In een ‘intensive’ van één of twee dagen zou ik therapeuten en mensenwerkers de fijne kneepjes kunnen laten ervaren en zelf laten toepassen. Een groep van 12 tot 16 deelnemers? Er kunnen allerlei lessen in zitten, van geleide meditatie tot ademwerk inzetten, van fotografie en minimale beeldbewerking. Ik zou het zelf kunnen aanbieden, of misschien in samenwerking met post-HBO / GGZ-Opleiders of samen met de Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB) of de Nederlandse Vereniging voor Beeldende Therapie (NVBT). Dit soort masterclasses en intensives worden aangeboden voor prijzen van € 450,- tot € 1.200,- (ex BTW). Dit voelt interessant om te verkennen. Misschien zou ik het samen met een docent van zo’n opleiding kunnen ontwikkelen? Docent-ervaring heb ik op zich al volop. Dit zou leuk en leerzaam kunnen worden. Ook voor mij! 😉
• Foto’s en andere residuen uit het proces verkopen. Zodra de foto’s goed bij de deelnemer zijn aangekomen, doe ik afstand van de rechten en verwijder ik de bestanden van mijn schijven. Ik nodig de deelnemers verderop wel uit om de bestanden en/of de prints aan me terug te geven. Onder voorwaarden zou ik wellicht iets kunnen met wat ik terug krijg. Zou ik het kunnen (laten) verkopen aan een museum, verzamelaars of een galerie? Zo gaat het vaker in de beeldende kunst. Van sommige deelnemers krijg ik ook iets (anders) bijzonders na afloop, in hun proces, bijvoorbeeld een gedicht of een zwarte toermalijn. Het gedicht en de toermalijn heb ik opgenomen in het ritueel en zijn daarmee inmiddels door alle volgende deelnemers vastgehouden. Rondom de exposering What Remains (of Holding Pain) nodig ik de deelnemers uit achter te laten wat nog over is. Misschien krijg ik een jampot met verbrande foto’s? Een envelop die voorgoed gesloten moet blijven? Is dat iets waard voor een museum of kunstverzamelaar?  Zou ik het überhaupt willen verkopen? Als iemand interesse toont, ga ik het onderzoeken, zoals ik alles in zekere zin en mate onderzoek wat er op mijn pad komt.
• Holding Joy. Met Holding Pain gaan we de diepte in, zoeken daar ook juist de minder vrolijke bronnen op. Maar wat nou als ik al het geleerde ‘for the good’ / ‘for the joy’ bij elkaar zou brengen? Niet voor een enkeling, maar voor grotere groepen? Zou ik een avondvullend programma kunnen maken, met live muziek, in een theater? Een avondje uit voor je autonoom zenuwstelsel. Niets ingewikkelds, of zwaars, gewoon op de duikplank plaatsnemen, een paar keer lekker springen, het warme bad in duiken en naar elkaar glimlachen. De spiegelneuronen doen de rest. En je valt met een grote glimlach en een zacht hart in slaap 🙂 En ja, dit is al in ontwikkeling, in de maak. De pop-light-versie, Holding Joy. Glimlachmeditatie – Duikplank Warm Bad. 

Gluren bij de (wereldberoemde) buren / benchmarking

De afgelopen jaren leerde ik het werk van de grote social practice kunstenaars der aarde (een beetje) kennen. Grote bewondering heb ik voor het werk, de ontwikkeling, de praktijk, het leven van in het bijzonder Joseph Beuys en Marina Abramović.

Hun werk is legendarisch. En.. waar kwam hun geld vandaan?

Wat kan ik op zakelijk vlak leren van meester Joseph Beuys?

Icoon van de endurance performance art Marina Abramović leunt tegenwoordig nauwelijks meer op traditionele kunstsubsidies. Wat kan ik – in alle bescheidenheid en nederigheid – wellicht leren van deze grande dame en haar miljoenen-imperium? 

Want ook op businessvlak is ze écht een pionier, die ondanks dat ze al bijna 80 is en ruimschoots binnen is, blijft experimenteren en jagen. Inspirerend.

• Private en semi-publieke partners. Vermogende private mecenassen en stichtingen—zoals Maja Hoffmann (LUMA Foundation), Dimitris Daskalopoulos (NEON), John Kaldor en Alan Faena ondersteunen haar en haar werk al jaren, doorlopend en voor specifieke residencies en exposities. Hoe kom je als kunstenaar bij dit soort mensen op de radar? Kun je ze gewoon bellen? Of… wie zijn de lokale, landelijke mecenassen met interesse in mijn soort werk?
• Met de Abramović Method en het Marina Abramović Institute (MAI) heeft ze haar endurance art vertaald naar een trainbare methode voor het publiek. Ze verkoopt de ervaring van stilte, focus en aanwezigheid in workshops en besloten retraites. Ze heeft ook pogingen gedaan om haar methode te exploiteren via boeken en zelfs een … kaartendeck. Nadat het plan voor een vast instituut in New York werd geschrapt, vormde ze het MAI om tot een mobiel licentiemodel (“We come to you”). Musea en private fondsen wereldwijd financieren de locatie, logistiek en uitvoering, waarna het MAI (tegen extra betaling met haarzelf erbij) langs komt. Via welke kanalen kan ik mijn kennis goed exploiteren? Ik zou ook retraites kunnen aanbieden. De Baak wellicht? Via de Groninger Freia Groep?
• Sprekershonoraria en besloten retraites. Als wereldwijd icoon vraagt Abramović aanzienlijke vergoedingen voor keynotes op internationale fora (zoals het World Economic Forum / Davos, TED-conferenties en besloten bedrijfsevenementen). Ze begeleidt daarnaast exclusieve retraites en masterclasses voor leidinggevenden, kunstverzamelaars en tech-pioniers die willen leren over focus, uithoudingsvermogen en stilte. Moet ik toch maar weer eens aankloppen bij Speakers Academy?
• Een groot deel van haar vermogen wordt (tegenwoordig) opgebouwd via haar vertegenwoordiging door topgalerieën (zoals Sean Kelly Gallery). De verkoop van gelimiteerde fotografische residu’s, performance-documentatie, edities en performance-objecten of ‘attributen’ aan musea en topverzamelaars levert honderdduizenden dollars per werk op. Zover ben ik nog lang niet – haha – maar misschien is het wel een idee om eens te gaan praten met landelijke galeriehouders. Wie? Welke? Ik voorzie een kleine en interessante rabbit hole en veel weekendjes Amsterdam…
• In 2013 haalde ze met een kickstarter-campagne ruim $661.000 op bij bijna 5.000 individuele donateurs om de haalbaarheidsstudies en eerste schetsen van Rem Koolhaas te financieren voor haar instituut te financieren. Dit diende zowel als financiering als een enorme wereldwijde PR-campagne. 
• In 2022 bracht ze via het platform CIRCA NFT-edities uit van haar videowerk The Hero. Een deel van de opbrengst gebruikte ze overigens om beurzen (grants) uit te keren aan jonge makers in de digitale kunstsector, waarmee ze haar positie als mecenas voor een jongere generatie verstevigde. Los van of ik nou iets wil met NFT’s hoe cool is het dát ze er mee experimenteert!
• Voor grootschalige podiumproducties (zoals haar opera ‘7 Deaths of Maria Callas’) maakt ze gebruik van internationale co-productie consortia tussen grote Europese operahuizen (zoals de Opéra de Paris en de Bayerische Staatsoper), die de productielasten onderling verdelen. Zou ik met partners kunnen samenwerken zoals ons Groninger Forum en soortgelijke instellingen in andere steden? Arcadia in Leeuwarden wellicht?
• Commerciële merkallianties en wellness: Abramović verzilvert haar status via grootschalige samenwerkingen met popsterren (Jay-Z, Lady Gaga) en luxe modemerken (zoals Givenchy en Adidas). Onlangs lanceerde ze zelfs de Abramović Longevity Method, een commerciële cosmetica- en wellness-lijn met gezichtscrèmes en energiedruppels.
• Kunstsubsidies… Een aantal jaren terug deed ze toch nog even weer een aanvraag bij het Mondriaan-fonds, bijvoorbeeld.

De lessen

• Vertaal expertise naar een methodiek en lezingen, workshops, trainingen, retraites voor mensen die er zakelijke tarieven voor willen en kunnen betalen. Zoek daar goede partners voor zodat je zelf niet de werving hoeft te doen.
• Maak het eenvoudig voor mensen om je werk te supporten. Open de deur voor grote groepen mensen met crowdfunding of adoptie van een deel mogelijk te maken. En zorg dat mensen met heel veel geld je zien en de drempel zo laag mogelijk is om je riant te supporten. 
• Experimenteer ook met de zakelijke kant. Zeker nu. Het industriële tijdperk is voorbij. Je moet iets anders dan twintig jaar terug en… je kunt iets anders!
• Zoek een business partner die dit soort ideeën verder kan en wil brengen: als uiterst pionier kost de oversteek naar de markt enorm veel energie. Een zakelijk partner of agent die de valorisatiekant beheert, houdt jouw handen vrij om te blijven wroeten in de pionierszone.
• Mik op een basisinkomen plus en ruimte voor middelen en anderen. Genoeg is genoeg.
• En concreet: aan de slag met Holding Pain in opdracht, Holding Tension, Holding Joy en een nieuwe TEDx-talk rondom Holding Pain, kwetsbaarheid, de #manosphere.

Dank ❤️ Joseph, Marina en Nic, ook voor deze lessen 😉

Vragen? Suggesties? Haal je er iets uit? Leuk en vast waardevol als je even een reactie achterlaat of me mailt op ritzotencate@gmail.com. Ik ♥️ samen.

Wil je… doneren? Graag! Sinds vandaag kan dat fiscaal plezierig. ♥️♥️♥️

Dank. Rust. Aandacht. Liefde.

Ritzo